Ud ses kontrolü, bir notanın adını bilmekle o notayı çalgıda hedeflenen yükseklikte seslendirmek arasındaki ilişkiyi ele alır. Perdesiz tuşede parmak, hazır bir perdenin arkasına yerleşmez. Bu nedenle ilk çalışmalarınızda gözle gördüğünüz konumu, kulağınızla duyduğunuz ses ve derste belirlenen referansla birlikte değerlendirmeniz gerekir.
Ud ses kontrolü için akorttan başlayın
Aynı parmak yerleşiminin farklı günlerde farklı duyulması yalnız el hareketinden kaynaklanmayabilir. Çalgının akordu değişmişse açık tel referansı da değişir. Önce kullanılan akort düzenini öğretmeninizle netleştirin. Ud için karşılaştığınız her akort listesi sizin çalgınız ve çalıştığınız repertuvarla aynı olmak zorunda değildir. İnternetten bulunan bir düzeni, mevcut telleri ve çalgının durumunu bilmeden doğrudan uygulamayın.
Akort kontrolünde açık tel gruplarını tek tek dinleyin. Bir gruptaki tellerin birlikte nasıl duyulduğu önemlidir. Kulağınız farkı ayırt edemiyorsa bunu açıkça söyleyin; duyduğunuzu varsayarak ilerlemek yerine örnek istemek daha anlaşılırdır. Burgulara müdahale yöntemini derste öğrenin. Hedef ses adını ve kontrol aracının ayarını bilmeden teli rastgele sıkmak, yerleşim çalışmasından farklı bir işlemdir.
Referans uygun olduğunda öğretmeninizin seçtiği kısa bir ses ilişkisine geçin. Açık teli dinleyip aynı tel grubunda öğrenilen bir parmaklı sesi çalabilirsiniz. Sonra açık tele geri dönün. Hedef, bir seferde bütün makam dizisini tamamlamak değildir. Aynı başlangıçtan seçilen sese nasıl gittiğinizi, dönüşte referansı koruyup korumadığınızı ve hangi noktada kararsız kaldığınızı gözlemlemektir.
Nota adı, ses yüksekliği ve bağlam
Bir nota adı, müzikteki hedefi tanımlar; parmağın bütün durumlarda aynı görsel noktada kalacağı anlamına gelmez. Kullanılan akort, konum ve öğretimdeki yaklaşım ayrıntıyı etkiler. Türk müziğinde ses ilişkisini değerlendirirken çalışılan makamın bağlamını da dikkate almak gerekir. Bu nedenle bütün sesleri yalnız bir ekranın merkez çizgisine yerleştirmeyi, her müzikal durum için yeterli bir kontrol yöntemi saymayın.
Elektronik araçlar açık tel akorduna veya belirlenmiş bir referansa destek sunar. Ancak araç üzerinde hangi ayarın seçildiği bilinmelidir. Önce öğretmeninizin örneğini dinleyin, sonra kendi sesinizi karşılaştırın. Kullandığınız uygulamanın gösterimini birlikte değerlendirin. Ekrana bakarken kulağı devre dışı bırakmak, ses ilişkisini anlamak yerine yalnız görsel işaret izlemeye dönüşebilir. İki bilgi arasındaki bağlantıyı bilinçli olarak kurmaya çalışın.
Ud ses kontrolü için “bu ses yanlış” ifadesini daha küçük sorulara ayırın. Hedefe göre daha tiz mi, daha pes mi, yoksa başlangıçtaki mızrap sesi nedeniyle yükseklik belirsiz mi duyuluyor? İlk iki soru sol el yerleşimini, son soru sesin nasıl üretildiğini araştırmaya yöneltir. Tek bir kayıt bütün nedenleri açıklamaz; gözleminizi öğretmeninizle aynı çalgı üzerinde sınayın.
Üç sesli bir dinleme denemesi
Öğretmeninizin uygun bulduğu bir referans, bir komşu ses ve referansa dönüşten oluşan kısa bir motif seçin. Önce örneği dinleyin. Sonra sesleri ayrı çalın. Her sesin arasında elinizi yeniden kurmak zorunda kalıyorsanız acele etmeden yerleşimi inceleyin. Akışa geçmeden önce yalnız hedef seslerin ilişkisini duymak, denemenin sınırını korur.
Sonraki aşamada aynı motifi benzer bir zaman düzeniyle çalın. Başlangıç referansı ile dönüş referansının ilişkisini dinleyin. Aradaki ses her tekrarda başka yere kayıyorsa motifin hızını artırmayın. Yerleşime hangi başlangıçtan geldiğinizi gözleyin. Aynı parmağı kullanmak, aynı hareketi yaptığınız anlamına gelmeyebilir; elin bütünü fark edilmeden taşınıyor olabilir. Bu ayrıntıyı bir kısa kayıtla derse götürebilirsiniz.
Kaydırarak aramak ile bilinçli düzeltmek
Bir sesi bulana kadar parmağı sürekli ileri geri kaydırmak, hedefi duyduğunuzu gösterebilir; fakat başlangıç yerleşimini öğrenmenizi tek başına sağlamaz. Önce sesin hangi yönde farklı olduğunu tarif edin. Sonra derste gösterilen küçük düzeltmeyi yapın ve yeniden dinleyin. Düzeltmenin ardından parmağı kaldırıp başlangıçtan tekrar deneyin. Böylece yalnız doğruya yakın bir son nokta değil, o noktaya giden hareketi de incelersiniz.
Ud ses kontrolü sırasında sol eli fazla sıkmak veya parmakları zorlayarak açmak, duyulan farkı çözmek için kullanacağınız genel bir yöntem değildir. El düzenini öğretmeninizle belirleyin. Aynı fotoğraftaki mesafeleri kendi çalgınıza aynen taşımanız gerekmez. Kısa ve rahat bir deneme, ses sorusunu görmek için yeterli bir başlangıç sunar. Rahatsızlık varsa denemeyi sürdürmek yerine yerleşimi yeniden değerlendirin.
MEB’in ut ders materyali, eser uygulamasında solfej ve mızrap tekniğini birlikte ele alır. Bu eğitim yaklaşımı, ses ilişkisiyle çalgı hareketini birbirinden koparmamaya yardımcı olur.
Bir dinleme defteri tutun
Defterde yalnız nota adlarını sıralamak yerine üç bilgi yazın: Kullanılan referans, duyduğunuz fark ve denediğiniz düzeltme. Örneğin “açık telden sonraki ses hedefe göre pes duyuldu; başlangıç yerleşimini yeniden kurdum” cümlesi somuttur. Öğretmeninizin örneğini dinledikten sonra yorumunuz değişirse bunu da kaydedin. İlk yargınızı düzeltmek, dinleme çalışmasının doğal bir parçasıdır.
Ud ses kontrolü üzerine aynı dosyada çok sayıda kayıt biriktirmek zorunda değilsiniz. İki karşılaştırılabilir örnek ve açık bir soru, bir sonraki dersin odağını belirleyebilir. Kayıtları benzer cihaz konumunda alın; telefonun ses işlemesini çalgının gerçek tınısıyla karıştırmayın. Yalnız seçilen ses ilişkisini dinleyin. Bütün ayrıntıları bir anda eleştirmek yerine tek sorunun cevabını arayın.
Dinleme sorusunu öğretmenle paylaşın
İzmir’de Doritmi ud kursu üzerinden eğitim hakkında bilgi alabilirsiniz. Makam ve mızraplı çalgılar bağlamında farklı bir çalgıyı tanımak isteyenler kanun kursunu da inceleyebilir. Her çalgının ses değiştirme ve el yerleşimi yöntemini kendi yapısı içinde değerlendirmek gerekir; aynı sesi aramak aynı tekniği kullanmak anlamına gelmez.
İlk derse “Bu iki sesi karşılaştırıyorum, fakat hangisinin daha tiz olduğunu ayırt edemiyorum” gibi açık bir soruyla gelmek mümkündür. Referansınızın uygunluğunu ve dinleme sıranızı birlikte değerlendirebilirsiniz. Kendi başlangıcınızı konuşmak için ücretsiz deneme dersine başvurun. Tek bir görsel ölçü yerine duyulan ilişkiyi anlamaya dayalı bir çalışma kurmayı hedefleyin.