Bağlama tezene yönleri üzerinde çalışırken ok işaretlerini doğru takip edip yine de ritmi kaybetmek sık karşılaşılan bir sorundur. El doğru yöne gider, fakat yeni vuruşa geç ulaşır veya tel temasının ardından gereğinden fazla uzaklaşır. Bu durumda yalnız yönü ezberlemek yetmez. Tartımı duymak, vuruşu zamanında başlatmak ve dönüş hareketini hazırlamak gerekir. Kısa bir örneği bu üç görev üzerinden inceleyin.
Bağlama tezene yönleri ile tartımı ayrı tanıyın
Önce çalacağınız ritmi bağlama olmadan sayın veya hafifçe elinizle vurun. Uzun ve kısa sesleri, sessizlikleri ve tekrarın başlangıcını duyun. Ardından eğitmeninizin seçtiği yön düzenine bakın. Her okun bir zaman noktasıyla nasıl buluştuğunu işaretleyin. Yönü ritmin yerine koymayın; aynı ritim için çalışma amacına veya icra yaklaşımına göre farklı hareket düzenleri görmeniz mümkündür.
MEB’in bağlamada tartım çalışmaları, ritmik yapı ile tezene vuruşunu birlikte ele alır. Buradan kendi çalışmanız için şu soruyu çıkarın: “Elim hangi anda hangi sesi başlatıyor?” Böylece bir yön şemasını yalnız görsel işaretler dizisi olarak okumaz, duyduğunuz tartımla ilişkilendirirsiniz. Yöresel tavırları ise tek bir başlangıç şemasına indirgemeyin.
Tek tel grubunda temas noktasını dinleyin
Başlangıç için eğitmeninizle bir tel grubu seçin. Perde değiştirmeden, rahat bir hızda birkaç vuruş yapın. Her vuruşta tezenenin tele nasıl temas ettiğini dinleyin. Sesi büyütmek için hareketi hemen genişletmeyin. Önce bütün vuruşların belirgin bir başlangıç taşıyıp taşımadığına bakın. Tezene bazen takılıyor veya yüzeye sert çarpıyorsa tutuşu ve temas açısını derste kontrol edin.
İki denemeyi karşılaştırın: ilkinde yalnız aşağı yönlü vuruşlar, ikincisinde eğitmeninizin uygun gördüğü aşağı ve yukarı dönüşler kullanın. Bu bir eser için zorunlu yön kuralı değildir. Karşılaştırmanın amacı elinizin iki yöndeki temasını tanımaktır. Bir yön sürekli daha güçlü çıkıyorsa bunu kayda not edin. Ses farkını yalnız daha çok kuvvet uygulayarak çözmeye çalışmayın; hareket yolunu da izleyin.
Dönüşü bir sonraki vuruşa hazırlayın
Vuruş bittikten sonra elinizin nereye gittiğine bakın. Telden çok uzaklaşan bir hareket, kısa aralıkta geri dönmeyi zorlaştırır. Buna karşılık eli hiç hareket ettirmemeye çalışmak da gereksiz sıkışma yaratır. Amaç hareketi dondurmak değildir; seçtiğiniz tartıma yetecek kadar rahat ve kontrollü bir yol bulmaktır. Omuz, bilek ve tutuşu eğitmeninizin gözlemiyle değerlendirin.
Dört eşit zamanlı basit bir çalışma örneği seçin. İlk iki vuruşu çalın, ardından kısa bir durakla elinizin dönüş yolunu inceleyin. Sonra dört vuruşu kesmeden tamamlayın. Döngü başına tekrar dönünce yön düzeni bozuluyor mu? Bağlama tezene yönleri çalışmasında son vuruştan ilk vuruşa geçiş de örneğin parçasıdır. Yalnız ortadaki rahat bölümü tekrar etmek bu geçişi gizler.
| Gözlem | Önce kontrol edin | Kısa deneme |
|---|---|---|
| Vuruş geç geliyor | Dönüş yolu ve sayım | İki vuruşu döngü yapın |
| Bir yön çok sert | Temas ve tutuş | Aynı telde iki yönü dinleyin |
| Döngü başı karışıyor | Son ve ilk yön | Sınırdaki iki vuruşu birleştirin |
Perde elini sonradan ekleyin
Tezene görevini tanıdıktan sonra kısa bir perde değişimi ekleyin. Yeni görevin geldiği anda sağ elin zamanını dinleyin. Parmak perdeye geç ulaşıyorsa sağ el de beklemeye başlar. Bu iki görevi ayırmak için önce perde değişimini sessizce hazırlayın, sonra tezene ile sesi başlatın. Ardından hareketleri aynı akış içinde birleştirin. Her iki elin görevini birden büyütmeyin.
Örneğin aynı tartımı önce tek perdede, sonra iki perde arasında çalın. Seslerin yüksekliğini karşılaştırmaktan önce vuruş aralıklarını kontrol edin. İkinci perdede gecikme duyarsanız bütün örneği hızlandırmak yerine o geçişe dönün. Bağlama tezene yönleri ile perde hareketi birbirini desteklemelidir. Bir elin hatasını öteki elin acele etmesiyle kapatmak, çalışma sırasında asıl sorunu anlamayı zorlaştırır.
Yön şemasını müzik cümlesine geri taşıyın
İzole örnekte rahatlayan hareketi türkünün kısa bir bölümüne ekleyin. Önce yalnız ilgili ölçüyü çalın, sonra bir önceki ve bir sonraki ölçüyü katın. Vurgu, ses süresi ve cümlenin yönü aynı mı? Yön şemasına uyarken bütün vuruşları eşit sertlikte çalmak müzikal ifadeyi yoksullaştırır. Bu nedenle el hareketi yanında duyduğunuz cümleyi de değerlendirin.
Kısa çalışma kaydına üç not yazın: hangi vuruşta yönü karıştırdınız, hangi geçişte zaman değişti, hangi seste gereksiz vurgu duydunuz? Tekrar için bunlardan birini seçin. Böylece bütün türküye aynı anda müdahale etmezsiniz. Sonraki kayıtta aynı noktayı dinleyin. Gelişimi yalnız hızla değil, hareketin tutarlılığı ve cümlenin açıklığıyla takip edin.
Sık sorulan sorular
Her aşağı vuruş güçlü mü olmalı?
Vurgu kararını yalnız tezene yönüne bağlamayın. Tartım, cümle ve icra yaklaşımı hangi sesi öne çıkaracağınızı belirler. Aynı yönle farklı ses düzeyleri denemek, hareket ile vurgu arasındaki ayrımı duymanıza yardım eder.
Bir türküde yönü değiştirebilir miyim?
Önce çalıştığınız tavrın ve örneğin yön düzenini eğitmeninizle anlayın. Rastgele değişiklik yapmak yerine yeni düzenin ritim, temas ve ifade üzerindeki sonucunu karşılaştırın. Tek bir şemayı bütün türkülere taşımayın.
Elinizin sorusunu derste görünür kılın
Bağlama tezene yönleriyle ilgili kısa örneğinizi Doritmi bağlama eğitimi görüşmesinde paylaşın. Sayım ve dinleme bağlantısını müzik eğitimleri üzerinden inceleyin. Doritmi’nin müzik programı haftada bir 50 dakikalık birebir eğitim ve bir 50 dakikalık solfej dersi içerir. Hedefinizi konuşmak için ücretsiz deneme dersine başvurun.