Orff ritim oyunu için bir çalgıyı kullanmadan önce konuşmada duyduğunuz zaman ilişkilerinden müzikal bir soru seçin. Kısa bir söz öbeğini söylemek, hecelerini fark etmek ve aynı düzeni başka bir sesle tekrar etmek başlangıç seçenekleridir. Burada amaç sözcükleri hızla ezberlemek değil, duyulan örneğin nasıl kurulduğunu ve bir değişiklik yapıldığında neyin farklılaştığını fark etmektir.
Orff ritim oyunu için bir söz öbeği
Özgün örneğimiz “güneş doğdu” söz öbeğidir. Söylediğinizde dört hece duyarsınız: Gü, neş, doğ, du. Günlük konuşmada bu heceler mutlaka eşit uzunlukta söylenmez. Önce öbeği doğal biçimde söyleyin ve nasıl duyulduğunu dinleyin. Sonra bu uygulama için her heceyi bir eşit vuruşa yerleştirmeyi deneyin. İkinci kullanımda, bu çalışma için bilinçli bir ritim seçersiniz; konuşmanın tek doğru ritmini belirlemezsiniz.
Eşit vuruş, zamanın düzenli ilerlediği referanstır; hece ise söylediğiniz sözün parçasıdır. İkisini birbirine karıştırmadan takip edin. İlk denemede her vuruşa bir hece yerleştirin. Daha sonra bir vuruşta ses vermemeyi seçtiğinizde vuruşların akışı sürer. Bu ayrım, ritmin yalnız çıkan seslerden oluşmadığını fark ettirir. Sessizlik de kurulan örneğin zaman düzeninde bir yer tutar.
American Orff-Schulwerk Association’ın yaklaşım açıklaması, konuşma, şarkı, hareket ve çalgı kullanımını etkin müzik yapmanın ilişkili yolları olarak ele alır. Bu çerçeve taklit, keşif ve doğaçlamayı içerir.
Önce örneği dinleyin, sonra yanıtlayın
Bir kişi söz öbeğini seçilen eşit vuruşlarla söylesin. Diğeri örnek bittikten sonra aynı düzeni tekrar etsin. İki kişinin aynı anda konuşmasıyla sırayla yanıt vermesi farklı görevlerdir. İlk aşamada örneğin bitişini bekleyin. Yanıtınızda aynı heceler, aynı sıra ve benzer zaman ilişkisi aynı kalıyor mu? Bir ayrıntı değiştiğinde bunu hata etiketiyle kapatmak yerine, hangi görevde değişim olduğunu belirleyin.
Örneğin heceler doğru sırada, fakat son hece erken gelmiş olabilir. Bu durumda söz öbeğini değiştirmek yerine bitişi dinleyin. Ya da zaman düzeni korunmuş, fakat bir hece unutulmuş olabilir. İki gözlem farklı çalışma soruları doğurur. Oyunu daha karmaşık hale getirmeden önce tekrar edilecek özelliği açıkça söyleyin. “Aynısını yap” talimatına, hangi ayrıntının dinleneceğini belirten kısa bir açıklama eklemek yararlıdır.
Orff ritim oyunu içinde örneği sunan kişinin her turda aynı vurguyu koruyup korumadığını gözleyin. Yeni vurguya keşif turunda alan açın; ancak taklit aşamasında karşılaştırmanın sınırını koruyun. Önce aynı örneği yeterince açık biçimde sunun. Ardından değişiklik turunu ayrı başlatın. Katılımcılar örneği yeniden üretmek mi yoksa değiştirmek mi gerektiğini bildiğinde etkinliğin amacı daha açık olur.
Aynı düzeni başka sese taşıyın
Söz öbeğinin ritmini tanıdıktan sonra heceler yerine rahat bir ses işareti kullanabilirsiniz. Öğretmenin seçtiği uygun seçeneklerden biriyle başlayın: Hafif el vuruşu veya uygun bir çalgı sesi kullanın. Ses kaynağı değiştiğinde zaman düzeninin korunup korunmadığını dinleyin. Yeni aracın kullanım tekniği öğrenilmemişse önce onu tanımak gerekir. Bir çalgıyı elde tutmak, ritim örneğini otomatik olarak doğru tekrar edeceğiniz anlamına gelmez.
Sözcükler olmadan örneği sürdürmek zor gelirse yeniden konuşmaya dönün. Bu dönüş, önceki aşamanın gereksiz olduğu anlamına gelmez; hangi desteğin işlev gördüğünü gösterir. Sözü ve ses işaretini kısa bölümlerde ilişkilendirin. Örneğin önce iki hecelik kısmı, sonra diğer kısmı ele alın. Birleştirdiğinizde akışın değişip değişmediğini kontrol edin. Örneği küçük parçalara ayırıp sonra bütününü yeniden kurun.
Küçük değişikliği ayrı bir tur yapın
Bu aşamada dört vuruşu koruyup yalnız son vuruşta yeni ses vermemeyi deneyin. Sözcükleri yeniden kurmak yerine ses işaretleriyle çalışmak daha açık olabilir. Önce özgün örneği, sonra değişmiş örneği duyun. Aralarındaki farkı sözle belirtin: “Son vuruşta ses yok, fakat zaman devam ediyor.” Bu cümle, değişikliğin yerini ve korunacak şeyi aynı anda açıklamaya yardımcı olur.
Orff ritim oyunu için değişiklik sınırsız olmak zorunda değildir. Bir sesin yerini, bir beklemeyi veya bir başlangıcın belirginliğini seçebilirsiniz. Hepsini aynı anda değiştirdiğinizde hangi kararın duyulduğunu açıklamak güçleşir. İlk turda tek seçenek sunun. Daha sonra katılımcı kendi küçük değişikliğini önersin ve neyi koruduğunu anlatsın. Bu aşama, örneği aynen tekrar etmekten farklı bir görevdir.
Grup içinde sırayı değiştirmek de ayrı bir denemedir. Bir kişi örneği sunsun, diğer kişi yanıtlasın; sonra roller değişsin. Örneği sunarken açık bitiş, yanıt verirken dikkatli dinleme önem kazanır. Her katılımcının aynı ses kaynağını kullanması gerekmez. Öğretmen, seçilen araçların ve hareketlerin katılımı nasıl kolaylaştıracağını değerlendirebilir. Etkinliğin amacı, tek bir hareketi herkesin aynı görüntüyle yapması değildir.
Gözlemi nasıl ifade edebilirsiniz?
“Ritmi yapabildi” cümlesi yerine hangi görevin gerçekleştiğini söyleyin: Örneğin bitişini bekledi, dört vuruşu korudu veya değişikliğin yerini duydu. Bu ifadeler bir sonraki etkinliğin seçimine yardım eder. Etkinliğin bütün katılımcılarda aynı zamanda aynı sonucu doğuracağını varsaymayın. Duyulan ve yapılan ayrıntıyı tarif etmek, genel bir gelişim iddiasından daha açıklayıcıdır.
Orff ritim oyunu sonunda başlangıç öbeğine dönün. Doğal konuşma ile eşit vuruşlara yerleştirilmiş örnek arasındaki farkı yeniden dinleyin. Hangisinin neden kullanıldığını konuşun. Böylece oyun yalnız tekrar edilen dört ses olmaktan çıkar; konuşma ile müzikal düzen arasında bilinçli bir karşılaştırma sunar. Sonraki etkinlik için yeni söz öbeği seçebilirsiniz, fakat ilk denemede açık kalan soruyu koruyun.
Etkinliğin amacını birlikte belirleyin
İzmir’de Doritmi Orff kursunu incelerken konuşma, hareket ve sesin ders içinde nasıl ilişkilendirildiğini sorabilirsiniz. Daha genel müzik öğrenme seçenekleri için müzik kursu sayfasına da bakabilirsiniz. Orff yaklaşımını belirli bir çalgının birebir teknik dersinin aynısı gibi değerlendirmeyin; etkinliğin hedefi ayrıca konuşulmalıdır.
Kendi sorularınızla ücretsiz deneme dersine başvurun. İlk görüşmede bir ritim örneğinin dinleme, taklit veya değişiklik için nasıl kullanılabileceğini değerlendirebilirsiniz. Yaş, grup düzeni ve mevcut deneyim gibi koşulları öğretmenle konuşmak, aynı oyunu herkese değişmeden uygulamak yerine anlamlı bir başlangıç seçmeye yardımcı olur.